Yazan: Ahmet Coşkun · Yayın: 8 Kasım 2026 · Okuma süresi yaklaşık 5 dakika
Taşıyıcı sistem
Tek açıklıklı bir çelik holün ana taşıyıcısı, belirli aralıklarla tekrarlanan portal çerçevelerdir. Her çerçeve iki kolon ve eğimli iki çatı kirişinden (rafter) oluşur; kiriş–kolon birleşimi ve mahya, momenti taşıyabilmek için vutayla (kirişin köşede yükseltilmesiyle) güçlendirilir. Çerçeveler arasında çatı kaplamasını taşıyan aşıklar, cephede ise kaplamayı taşıyan cephe kuşakları bulunur. Çerçeve düzlemine dik yöndeki rüzgâr ve deprem kuvvetlerini temele aktaran elemanlar ise çatı ve cephe çaprazlarıdır.
Çerçeve aralığı
Çerçeve aralığı çoğunlukla 5–7,5 m arasında seçilir. Aralık büyüdükçe çerçeve sayısı ve dolayısıyla kolon ve temel sayısı azalır, ama aşıklar ve cephe kuşakları daha uzun açıklık geçeceği için ağırlaşır. Holün boyu, seçilen aralığa en yakın eşit bölmeye ayrılır: 48 m'lik hol 6 m aralıkla 8 açıklığa, 9 çerçeveye bölünür.
Çatı kirişi ön boyutu
Vutalı portal çerçevede çatı kirişinin profil yüksekliği için yaygın ön boyut kuralı:
hkiriş ≥ L / 45
L çerçeve açıklığıdır. Bu kural, vutaların kiriş uç momentini karşıladığı ve kar yükünün orta seviyede olduğu durumlar için iyi bir başlangıç verir. Profil, bu yüksekliği sağlayan ilk IPE olarak seçilir:
| Profil | IPE300 | IPE360 | IPE400 | IPE450 | IPE500 | IPE550 | IPE600 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| h (mm) | 300 | 360 | 400 | 450 | 500 | 550 | 600 |
| uygun açıklık (L ≤ 45·h) | 13,5 m | 16,2 m | 18,0 m | 20,2 m | 22,5 m | 24,7 m | 27,0 m |
Kolon ön boyutu
Kolon, hem kendi yüksekliğine göre burkulma ve öteleme açısından yeterli rijitlikte olmalı hem de kiriş momentini birleşimde karşılayabilmelidir. ElvoSTL'in kullandığı kural:
hkolon ≥ maks(H / 22; 0,85 · hkiriş)
H saçak yüksekliğidir. Kolonlar için geniş başlıklı HEA profilleri tercih edilir; HEA'larda profil adı ile gerçek yükseklik farklıdır (HEA500'ün yüksekliği 490 mm, HEA450'ninki 440 mm). Bu nedenle seçimde gerçek yükseklik kullanılır.
Çatı eğimi ve mahya kotu
Sandviç panel çatılarda su yalıtımının güvenilir olması için eğim en az %5 alınır; %8–10 yaygındır. Mahya kotu H + (L/2) · i ile bulunur. Eğim arttıkça kar birikmesi azalır, ama cephe yüksekliği ve rüzgâr yüzeyi artar.
Aşık aralığı
Aşıklar kaplamayı taşır; aralıkları kaplamanın taşıma kapasitesine ve kar yüküne bağlıdır. Sandviç panel çatılarda 1,5–2,0 m yaygındır. Kiriş boyunca (eğim boyu) eşit bölme yapılır: eğim boyu s = √((L/2)² + (L/2 · i)²), sıra sayısı n = ⌈s / 1,8⌉ + 1, aralık a = s / (n − 1). Aşık profili çerçeve aralığına göre seçilir: 6 m'ye kadar Z200, 7,5 m'ye kadar Z250, daha büyük aralıklarda Z300 ya da sıcak haddelenmiş profil.
Çapraz düzeni
Çatı düzlemindeki çaprazlar ile cephe düzlemindeki düşey çaprazlar birlikte bir "rüzgâr kirişi" oluşturur. Her iki uç açıklığa ve aralarda çaprazsız en çok 4 açıklık kalacak biçimde ara açıklıklara konur. Uzun hollerde genleşme derzleri ve ısıl hareket de çapraz yerini etkiler.
Çalışılmış örnek
Açıklık 24 m, boy 48 m, çerçeve aralığı 6 m, saçak yüksekliği 7 m, çatı eğimi %8.
- Çerçeveler: 48 / 6 = 8 açıklık, 9 çerçeve.
- Kiriş: 24.000 / 45 = 533 mm → IPE550.
- Kolon: maks(7.000 / 22 = 318; 0,85 × 550 = 467,5) = 468 mm → HEA450 (440 mm) yetmez, HEA500 (490 mm).
- Mahya: 7 + 12 × 0,08 = +7,96 m.
- Aşık: eğim boyu √(12² + 0,96²) = 12,04 m; n = ⌈12,04 / 1,8⌉ + 1 = 8 sıra, a = 12,04 / 7 = 1,72 m, Z200/2,5.
- Çapraz: 1., 6. ve 8. açıklıklar; en uzun çaprazsız ara 4 açıklık.
Ön boyuttan sonra
Ön boyutlar yalnız analiz modelinin başlangıcıdır. Çerçeve; öz ağırlık, kaplama, kar (TS EN 1991-1-3), rüzgâr (TS EN 1991-1-4) ve deprem (TBDY 2018 Bölüm 9) yük birleşimleriyle çözülür. Kesitler ÇYTHYE 2018 ve TS EN 1993-1-1'e göre eğilme, eksenel kuvvet ve yanal burulmalı burkulma etkileşimi altında kontrol edilir; yatay öteleme sınırları sağlanır. Vinç varsa vinç kirişi, konsol ve yorulma ayrıca ele alınır. Birleşimler (alın levhalı bulonlu birleşim, kolon ayağı) ve temeller son adımdır.
Ön boyut kontrol listesi
- Çerçeve aralığı, holün boyuna eşit bölünüyor mu; uç çerçeveler kalkan duvarına göre düzenlendi mi?
- Kiriş h ≥ L/45, kolon h ≥ maks(H/22; 0,85·hkiriş) sağlanıyor mu?
- Çatı eğimi en az %5, aşık aralığı en çok 2,0 m mi?
- Çaprazlı açıklıklar uçlarda ve aralarda en çok 4 açıklık arayla mı?
Ön boyutları bir tabloda (profil, ağırlık, adet) toplamak, çelik tonajını ve maliyeti erken aşamada tahmin etmeyi sağlar. Tipik depo hollerinde ana taşıyıcı, aşık ve çaprazlarla birlikte çatı alanının metrekaresi başına yaklaşık 25–45 kg çelik kullanılır; değer açıklık, kar yükü ve vinç durumuna göre değişir.
Sık sorulan sorular
Makaslı çatı mı portal çerçeve mi?
30 m'ye kadar açıklıklarda dolu gövdeli portal çerçeve (IPE/HEA) yaygın ve hızlı imal edilir. Daha büyük açıklıklarda ya da ağır kar yükünde kafes kiriş (makas) daha hafif çözüm verebilir; ancak işçiliği fazladır ve iç yükseklik kaybı olur.
Vinç olursa ne değişir?
Köprülü vinç, kolonlara konsol üzerinden ek düşey ve yatay yük getirir; kolonlar büyür, vinç kirişi ve yorulma kontrolleri eklenir. Kolon ön boyut kuralı vinçsiz hol içindir.
Kar yükü yüksek bölgelerde oranlar geçerli mi?
L/45 kuralı orta kar yükleri için başlangıç verir. Doğu Anadolu gibi kar yükü yüksek bölgelerde kiriş ve aşıklar analizde büyür; ön boyutun bir üst profilden başlaması zaman kazandırır.
Temel boyutları nasıl bulunur?
Kolon ayağındaki düşey yük, kesme ve (ankastre ayakta) moment, zemin taşıma gücüyle karşılaştırılarak tekil temel boyutlanır. Mafsallı kolon ayağı temeli küçültür ama çerçevenin yatay ötelemesini artırır.
Sonuç
Bir çelik holde kiriş L/45, kolon maks(H/22; 0,85·hkiriş) kuralıyla, aşıklar 1,8 m civarı eşit aralıkla ve çaprazlar uçlarda ve en çok 4 açıklık arayla ön boyutlanır. Bu boyutlar ağırlık ve maliyet tahmini için yeterlidir; uygulama projesi analizle ve yetkili inşaat mühendisince hazırlanır.
ElvoSTL (No. 12) bu rehberdeki kuralları uygulayarak paftayı ve denetim tablosunu üretir.