Betonarme Kalıp Planı Nasıl Çizilir? (TBDY 2018 Ön Boyut Kuralları)

Yazan: Ahmet Coşkun · Yayın: 8 Kasım 2026 · Okuma süresi yaklaşık 5 dakika

Kalıp planı nedir?

Kalıp planı, bir katın taşıyıcı elemanlarını — kolonları, perdeleri, kirişleri ve döşemeleri — üstten görünüşte gösterir. Akslar ve aks ölçüleri, eleman adları ve kesitleri (ör. S101 50/50, K105 30/55), döşeme kalınlıkları, kotlar, boşluklar ve kesit işaretleri plandadır. Kalıpçı, demirci ve şantiye mühendisi işi bu plana göre yapar; donatı bilgileri ayrı donatı paftalarında ya da kalıp planı üzerinde verilir.

Çizim düzeni

1. Akslar: mimari plandan alınır, harf ve rakamla adlandırılır; aks ölçüleri ve toplam ölçüler iki yönde verilir.
2. Kolon ve perdeler: akslara oturtulur, taralı gösterilir; her biri ad ve boyutla etiketlenir.
3. Kirişler: kesik çizgiyle (döşeme altında kaldığı için) ya da kalın kenar çizgileriyle gösterilir; ad ve kesit (b/h) yazılır.
4. Döşemeler: her döşeme gözüne ad ve kalınlık yazılır (D101 h=14), taşıma doğrultusu okla belirtilir.
5. Kesitler: en az bir boyuna ve bir enine kesit (A-A, B-B) ile kat yükseklikleri ve kiriş derinlikleri gösterilir.
6. Notlar: beton sınıfı, donatı sınıfı, paspayı, deprem parametreleri ve genel uyarılar antetin yanında yer alır.

Ön boyut kuralları

Statik analizden önce elemanlara makul başlangıç boyutları verilir. TBDY 2018 ve TS 500'ün en sık kullanılan sınırları:

Kolonlar

• En küçük kenar 300 mm, kesit alanı en az 75.000 mm² (TBDY 7.3.1.1).
• Eksenel kuvvet sınırı N_d ≤ 0,40 · A_c · f_ck (TBDY 7.3.1.2). Ön boyutta N_d, kolonun yük alanı × kat sayısı × birim kat yükü (konutta yaklaşık 12–14 kN/m²) ile tahmin edilir.
• Boyuna donatı oranı %1–%4 (TBDY 7.3.2.1).

Kirişler

• Gövde genişliği b_w ≥ 250 mm; yükseklik h ≥ maks(300 mm; 3·h_f), h ≤ 3,5·b_w ve h ≤ l_n/4 (TBDY 7.4.1.1).
• Pratikte açıklığın 1/10–1/12'si iyi bir başlangıçtır: 6 m açıklık için 50–60 cm.

Döşemeler

• Kirişli, iki doğrultuda çalışan plaklarda TS 500 kalınlık bağıntısı: h_f ≥ ℓ_sn / (15 + 20/m) · (1 − α_s/4) ve en az 80 mm; m uzun/kısa kenar oranı, α_s sürekli kenarların oranıdır.
• Konutlarda 12–15 cm yaygındır; tesisat ve yangın gereksinimleri de kalınlığı etkiler.

Perdeler

• Kalınlık ≥ maks(200 mm; kat yüksekliği/20), perde uzunluğunun kalınlığa oranı 6'dan büyük (TBDY 7.6.1.1).
• Perdeler iki doğrultuda dengeli ve plana simetrik yerleştirilmeli; burulma düzensizliği analizle kontrol edilir.

Çalışılmış örnek

5 katlı konut, 4 × 3 aks, aks aralıkları 6 m × 5 m, C30 beton, B420C donatı, kat yüksekliği 3 m.

1. İç kolon yük alanı: 6 × 5 = 30 m²; birim yük 13 kN/m² kabulüyle N_d ≈ 30 × 13 × 5 = 1.950 kN.
2. Gereken kolon alanı: A_c ≥ 1.950.000 / (0,40 × 30) = 162.500 mm² → 45 × 45 = 202.500 mm² seçilir; sınır 0,40 × 202.500 × 30 = 2.430 kN ≥ 1.950 kN.
3. Döşeme: kısa açıklık 5 m (net yaklaşık 4,7 m), m = 1,21; TS 500 bağıntısı yaklaşık 131 mm verir → h_f = 14 cm.
4. Kiriş: 6 m açıklık; h ≥ maks(300; 3 × 140 = 420), h ≤ l_n/4 → 30/55 (b_w = 300 mm, 550 ≤ 3,5 × 300 = 1.050 mm).
5. Perde: t ≥ maks(200; 3000/20 = 150) = 200 mm → 25 cm seçilir; 5 m'lik perdede ℓ_w/b_w = 20 > 6.
6. Sarılma bölgesi: kolon uçlarında etriye aralığı s ≤ min(b/3; 150; 6Ø_boyuna) → Ø10/100, orta bölgede Ø10/200.

Bu boyutlar ElvoFEM örnek paftasındaki (S-101) değerlerle aynıdır. Göreli kat ötelemeleri ve güçlü kolon–zayıf kiriş koşulu analiz sonrası kontrol edilir; gerekirse kesitler büyütülür.

Sık yapılan hatalar

• Kiriş ve döşeme kalınlığını mimari tavan yüksekliğiyle karşılaştırmamak.
• Perdeleri yalnız bir doğrultuya ya da planın bir köşesine yığmak (burulma).
• Kısa kolon oluşturan bant pencere ve ara kirişleri gözden kaçırmak.
• Kalıp planında kotları ve döşeme boşluklarını (merdiven, asansör, şaft) eksik göstermek.

Kalıp planı kontrol listesi

• Akslar mimari planla aynı adlarda ve ölçülerde mi; toplam ölçüler tutuyor mu?
• Her kolon, perde, kiriş ve döşemenin adı ve kesiti yazılı mı?
• Döşeme boşlukları (merdiven, asansör, şaft) ve kot farkları gösterildi mi?
• Kesitlerde kat yükseklikleri, kiriş derinlikleri ve temel kotu var mı?
• Beton sınıfı, donatı sınıfı, paspayı ve deprem parametreleri pafta notunda yazılı mı?

Kalıp planından donatıya

Kalıp planı kesinleştikten sonra her eleman için donatı hesabı yapılır ve donatı paftaları hazırlanır: kolon ve perde donatı detayları (boyuna donatı, etriye ve çiroz düzeni, sarılma bölgeleri), kiriş boy kesitleri (mesnet ve açıklık donatıları, etriye sıklaştırma bölgeleri) ve döşeme donatı planları. Kalıp planındaki eleman adları donatı paftalarında da aynen kullanılır; böylece şantiyede her elemanın kalıbı ve donatısı tek adla eşleşir.

Sık sorulan sorular

Sonuç

Kalıp planı, akslar üzerine yerleştirilen kolon, perde, kiriş ve döşemelerin ölçülü gösterimidir. TBDY 2018 ve TS 500'ün en küçük boyut ve oran kuralları iyi bir ön boyut verir; nihai kesitler deprem analizi ve donatı hesabıyla belirlenir. Statik proje yetkili inşaat mühendisince hazırlanır ve imzalanır.

İlgili rehberler