Yazan: Ahmet Coşkun · Yayın: 8 Kasım 2026 · Okuma süresi yaklaşık 5 dakika
Sprinkler sistemi nasıl çalışır?
Islak borulu sprinkler sisteminde borular sürekli basınçlı suyla doludur. Yangının ısısı bir başlığın camcık ya da sigortasını kırdığında yalnız o başlık açılır ve suyu altındaki alana püskürtür. Su akışı alarm vanasını harekete geçirir, akış anahtarı yangın alarm paneline sinyal gönderir ve pompa devreye girer. Tasarımın amacı, yangının büyüyebileceği alan içinde açılacak bütün başlıklara yeterli suyu yeterli süre boyunca vermektir.
1. Tehlike sınıfı
TS EN 12845 kullanım alanlarını yanıcı yük ve yangının yayılma hızına göre sınıflar. Her sınıfın bir tasarım yoğunluğu (mm/dk, yani dakikada metrekareye düşen litre) ve bir çalışma alanı (yangında aynı anda açıldığı kabul edilen başlıkların kapladığı alan) vardır.
| Sınıf | Örnek kullanım | Yoğunluk (mm/dk) | Çalışma alanı (m²) | Süre (dk) |
|---|---|---|---|---|
| Düşük Tehlike (LH) | yanıcı yükü çok düşük bölümler (standart listesinde sayılanlar) | 2,25 | 84 | 30 |
| Orta Tehlike OH1 | ofis, otel, hastane, okul | 5,0 | 72 | 60 |
| Orta Tehlike OH2 | otopark, çamaşırhane, fırın | 5,0 | 144 | 60 |
| Orta Tehlike OH3 | alışveriş merkezi, büyük mağaza, matbaa | 5,0 | 216 | 60 |
| Orta Tehlike OH4 | sinema, tiyatro, konser salonu | 5,0 | 360 | 60 |
| Yüksek Tehlike HHP1 | yanıcı yükü yüksek imalat (standart listesi) | 7,5 | 260 | 90 |
Tablo ElvoFDS motorunun kullandığı tasarım kriterleridir; örnek kullanımlar yol göstericidir. Kesin sınıf standardın ekindeki kullanım listesinden, depolama varsa malzeme ve istif yüksekliğine göre belirlenir.
2. Başlık yerleşimi
Başlıklar ızgara düzeninde yerleştirilir ve üç koşulu birlikte sağlamalıdır:
- Başlık başına koruma alanı: LH'de en çok 21 m², OH'de 12 m², HHP'de 9 m².
- Başlıklar arası en büyük mesafe: LH'de 4,6 m, OH'de 4,0 m, HHP'de 3,7 m.
- Duvara mesafe: başlık aralığının yarısını geçmemeli.
Önce her doğrultuda sıra sayısı en büyük aralığa göre bulunur; başlık alanı sınırı aşılıyorsa uzun kenara bir sıra eklenir. Kiriş, kanal ve aydınlatma gibi engeller ayrıca kontrol edilir; engel altında ek başlık gerekebilir.
3. Başlık debisi ve basıncı
Hidrolik olarak en uzak (en kötü) başlıktaki debi, yoğunluk ile o başlığın koruduğu alanın çarpımıdır: q = yoğunluk × a. Başlığın debisi ile basıncı arasındaki bağıntı K faktörüyle verilir: q = K·√p, dolayısıyla p = (q/K)². Hesaplanan basınç sınıfın en az basıncının (OH için 0,35 bar) altındaysa en az basınç kullanılır.
4. Tasarım debisi
Çalışma alanında açılan başlık sayısı n = ⌈A / a⌉'dır. Tasarım debisi, yoğunluk ile çalışma alanının çarpımı ve n başlığın hesaplanan basınçtaki toplam debisinden büyük olanıdır: Q = maks(yoğunluk × A; n × K × √p). Gerçek projede başlıklar en uzaktan pompaya doğru boru kayıpları eklenerek tek tek hesaplanır; yakın başlıklar daha yüksek basınçta daha çok su verdiği için toplam debi biraz daha büyür.
5. Su deposu
Deponun etkin hacmi, tasarım debisi ile sınıfın süresinin çarpımıdır: V = Q × t. Hortum dolapları aynı depodan besleniyorsa onların ihtiyacı eklenir; deponun emme borusu üstündeki ve dibindeki ölü hacim etkin hacme sayılmaz.
Çalışılmış örnek: 30 × 18 m ofis katı (OH1)
- Sıra sayısı: ⌈30/4⌉ = 8, ⌈18/4⌉ = 5 → 3,75 × 3,60 = 13,5 m² > 12 m². Uzun kenara bir sıra eklenir: 9 × 5 = 45 başlık, aralık 3,33 × 3,60 m, başlık alanı 12,0 m². Duvara mesafe 1,67 ve 1,80 m.
- En uzak başlık: q = 5 × 12 = 60 L/dk; K80 başlıkla p = (60/80)² = 0,5625 bar ≥ 0,35 bar.
- Tasarım debisi: açılan başlık ⌈72/12⌉ = 6; Q = maks(5 × 72; 6 × 80 × √0,5625) = maks(360; 360) = 360 L/dk.
- Su deposu: V = 360 × 60 = 21.600 L = 21,6 m³ etkin hacim.
- Boru ön seçimi: branşmanlar DN32, ana boru DN100 (çizelge yöntemi); kesin çaplar hidrolik hesapla bulunur.
Pompa ve vana istasyonu
Pompanın debisi tasarım debisinden, basma yüksekliği ise en uzak başlıktaki basınç, boru sürtünme kayıpları (Hazen–Williams) ve en uzak başlık ile pompa arasındaki kot farkının toplamından bulunur. Islak alarm vana istasyonunda alarm vanası, akış anahtarı, izleme anahtarlı kesme vanası, basınç göstergeleri ve test–drenaj düzeni bulunur; Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik bu donanımı ister.
Sık yapılan hatalar
- Tehlike sınıfını mahal adına göre değil, gerçek yanıcı yüke göre belirlememek (ör. ofis deposu).
- Başlık alanı sınırını sağlayıp en büyük aralık sınırını unutmak ya da tersi.
- Depo hacmine hortum dolabı ihtiyacını eklememek.
- Asma tavan üstü gibi gizli boşlukların korunması gerekip gerekmediğini kontrol etmemek.
Proje kontrol listesi
- Her mahalin tehlike sınıfı ve gerekçesi projede yazılı mı?
- Başlık aralıkları, duvar mesafeleri ve engel kuralları planda ölçülü gösterildi mi?
- Hidrolik hesap en uzak çalışma alanı için yapıldı ve pompa eğrisiyle karşılaştırıldı mı?
- Depo etkin hacmi, hortum dolabı ihtiyacı ve dolum süresi belirtildi mi?
Sık sorulan sorular
Hangi binalara sprinkler zorunlu?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, bina yüksekliği, kullanım sınıfı ve alan büyüklüğüne göre sprinkler gereken binaları sayar; yüksek binalar, belirli büyüklükteki alışveriş ve depolama yapıları, oteller ve hastaneler bunlar arasındadır. Kesin şart güncel yönetmelik metninden ve itfaiye görüşünden alınır.
Pompa debisi neden hesaplanan debiden büyük seçilir?
Gerçek sistemde pompaya yakın başlıklar daha yüksek basınçta çalıştığı için daha çok su verir; hidrolik hesap bu fazlalığı gösterir. Ayrıca pompa eğrisinin tasarım noktasında yeterli basınç payı bırakması istenir.
Asma tavan üstüne başlık gerekir mi?
Asma tavan üstündeki boşlukta yanıcı malzeme (kablo, yalıtım) varsa ve boşluk standardın sınırından derinse bu boşluk da korunur. Sınır ve istisnalar TS EN 12845'te tanımlıdır; projelendirmede tavan boşluğunun yüksekliği ve içeriği kontrol edilmelidir.
Su deposu yerine şebeke suyu kullanılabilir mi?
Şebekenin sistemin istediği debi ve basıncı tasarım süresi boyunca güvenilir biçimde sağladığı belgelenirse standart bazı durumlarda doğrudan şebeke beslemesine izin verir. Türkiye'de uygulamada çoğunlukla ayrı yangın deposu ve pompa yapılır.
Sonuç
Sprinkler hesabı; tehlike sınıfı, yerleşim, en uzak başlık, tasarım debisi ve su kaynağı sırasıyla yapılır. Bu ön hesap pompa ve depo boyutlarını belirlemeye yeter, ama kesin tasarım için hidrolik hesap, engeller ve itfaiye onayı gerekir. Proje yetkili makine mühendisince hazırlanır.
ElvoFDS (No. 11) bu rehberdeki kuralları uygulayarak paftayı ve denetim tablosunu üretir.